Uluslararası yatırım, küresel ekonomik büyüme için kritik bir öneme sahip olsa da yabancı yatırımcılar ile ev sahibi devletler arasındaki yatırım uyuşmazlıkları kaçınılmazdır. Ancak, yıllardır bu uyuşmazlıkların çözümünde ana mekanizma olan Yatırımcı-Devlet Uyuşmazlık Çözümü (ISDS) sistemi içinde yer alan yatırım tahkimi; yüksek maliyetler, yargılama süreleri ve tutarsız kararlarıyla bugün gerçek bir "meşruiyet krizi" içerisindedir. Bu çalışmada, yatırım tahkiminin yapısal sorunlarına karşı daha verimli, esnek ve "kazan-kazan" odaklı bir alternatif olan Yatırımcı-Devlet Arabuluculuğu, ICSID ve UNCITRAL tarafından yürütülen reform çalışmaları ışığında incelenmiştir. Özellikle 2022 yılında ICSID Uzlaştırma Kurallarında yapılan değişiklikler ve yine aynı yılda kabul edilen yatırım uyuşmazlıkları için özel olarak tasarlanmış ilk kurumsal kurallar olan ICSID Arabuluculuk Kuralları çerçevesinde yürütülen arabuluculuk prosedürü detaylı bir şekilde ele alınmıştır. ICSID Uzlaştırma ve ICSID Arabuluculuk prosedürleri sonucunda ortaya çıkan sulh anlaşmalarının, Singapur Sözleşmesi kapsamında icra edilebilirliği konusu da değerlendirilmiştir. Ayrıca Türkiye Cumhuriyeti'nin taraf olduğu iki taraflı yatırım anlaşmalarında dostane çözüm yöntemlerinin nasıl düzenlendiği de ayrıntılı örneklerle incelenmiştir.(ARKA KAPAKTAN)
İÇİNDEKİLER
GİRİŞ
BİRİNCİ BÖLÜM
ULUSLARARASI YATIRIM UYUŞMAZLIKLARI VE YATIRIMCI-DEVLET ARABULUCULUĞU ÇÖZÜM MEKANİZMASI
I. Uluslararası Yatırım Uyuşmazlığı
A. Genel Olarak
B. ICSID Tahkiminde Yatırım Uyuşmazlığı Kavramı
II. Yatırımcı-Devlet Uyuşmazlık Çözümü (ISDS) Sistemi
A. Genel Olarak
B. ISDS Mekanizmasında Tahkim Dışı Çözüm Yolları
C. ISDS Sistemine Getirilen Eleştiriler ve Çözüm Önerileri
III. Yatırımcı-Devlet Arabuluculuğu (Investor-State Mediation)
A. Genel Olarak
B. Yatırımcı-Devlet Arabuluculuğunun Avantajları
C. Yatırımcı-Devlet Arabuluculuğunun Dezavantajları
D. Yatırımcı-Devlet Arabuluculuğu Hakkındaki Gelişmeler
IV. UNCITRAL'ın ISDS Reformu ve Yatırımcı Devlet Arabuluculuğu Hakkındaki Çalışmaları
A. Genel Olarak
B. Tamamlanmış ISDS Reform Çalışma Örnekleri
C. UNCITRAL'in Yatırımcı Devlet Arabuluculuğu ile İlgili Çalışmaları
İKİNCİ BÖLÜM
YATIRIM ANLAŞMALARINDA DOSTANE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ
I. İki Taraflı Yatırım Anlaşmalarında Dostane Çözüm Yöntemlerinin Düzenlenişi
A. Genel Olarak
B. Dostane Çözüm Süresi ve Potansiyel Olarak Tahkimden Önce Sadece "Dostane Çözüm" Arayışına Yönelik Düzenleme İçeren Hükümler
C. Tahkimden Önce Arabuluculuk veya Diğer Belirli Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarına Açıkça İzin Veren Hükümler
D. Sakinleşme (Cooling Off) Döneminde Arabuluculuk veya Diğer Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarının Kullanımını Olumlu Bir Şekilde Teşvik Eden Hükümler
E. Tahkimden Önce Arabuluculuk veya Diğer Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarını Zorunlu Kılan Hükümler
F. Herhangi Bir Zamanda Arabuluculuğa İzin Veren Hükümler
II. Türkiye'nin Taraf olduğu İki Taraflı Yatırım Anlaşmalarında Dostane Çözüm Yöntemlerinin Düzenlenişi
A. Dostane Çözüm Süresi ve Potansiyel Olarak Tahkimden Önce Sadece "Dostane Çözüm" Arayışına Yönelik Düzenleme İçeren Hükümler
B. Tahkimden Önce Arabuluculuk veya Diğer Belirli Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarına Açıkça İzin Veren Hükümler
C. Sakinleşme (Cooling Off) Döneminde Arabuluculuk veya Diğer Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarının Kullanımını Olumlu Bir Şekilde Teşvik Eden Hükümler
D. Tahkimden Önce Dostane Uyuşmazlık Çözümü Mekanizmalarını Zorunlu Kılan Hükümler
E. Herhangi Bir Zamanda Arabuluculuğa İzin Veren Hükümler
III. Çok Taraflı Yatırım Anlaşmalarında Dostane Çözüm Yöntemlerinin Düzenlenişi
A. Enerji Şartı Anlaşması
B. İslam Konferansı Teşkilatına Üye Ülkeler Arasında Yatırımların Teşviki, Korunması ve Garanti Edilmesi Anlaşması (İKT Yatırım Anlaşması)
C. Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN)
D. Doğu ve Güney Afrika Ortak Pazarı (COMESA)
E. Kanada-Avrupa Birliği Kapsamlı Ekonomik ve Ticaret Anlaşması (CETA)
IV. Yatırım Anlaşmalarının Uyuşmazlık Çözüm Maddelerinin Yorumu
V. Yatırım Anlaşmalarında Yer Alan Sakinleşme Süresinin Yerine Getirilmemesinin Sonuçları
VI. Yatırım Anlaşmalarında Dostane Çözüm Yöntemlerine İlişkin Düzenleme Yapılırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
A. Genel Olarak
B. Yatırım Anlaşması Yapılırken Kullanılabilecek Örnek Model: Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarında Arabuluculuğa İlişkin UNCITRAL Model Hükümleri
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
ICSID UZLAŞTIRMA PROSEDÜRÜ
I. Genel Olarak
II. ICSID Uzlaştırma Prosedürü ve ICSID Tahkimi Arasındaki Farklılıklar ve Benzerlikler
III. ICSID Uzlaştırma Kuralları Kapsamında Uzlaştırma Prosedürü
A. Başvuru Aşaması: Uzlaştırma Talebi
B. Uzlaştırma Komisyonunun Teşkili
C. Uzlaştırma Sürecinin Yürütülmesi
D. Usule İlişkin Diğer Hususlar
E. Uzlaştırma Sürecinin Sona Ermesi
IV. ICSID Ek Mekanizma Kuralları Kapsamında Uzlaştırma
A. Genel Olarak
B. Uzlaştırma Talebi
C. İnceleme ve Kayıt
D. Uzlaştırma Komisyonunun Teşkili
E. Uzlaştırma Sürecinin Yürütülmesi
F. Uzlaştırma Sürecinin Sona Ermesi
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
ICSID ARABULUCULUK PROSEDÜRÜ
I. Genel Olarak
II. ICSID Arabuluculuk Kurallarının Uygulama Kapsamı
III. ICSID Arabuluculuk Süreci
A. Arabuluculuk Talebi
B. Talebin İncelenmesi ve Kayıt
C. Arabulucunun Atanması
D. İlk Arabuluculuk Oturumu ve Arabuluculuk Protokolü
E. Arabuluculuk Usulü
F. Usule İlişkin Diğer Hususlar
G. Arabuluculuk Prosedürünün Sona Ermesi
IV. ICSID Uzlaştırma ve ICSID Arabuluculuk Prosedürleri Arasındaki Farklılıklar
BEŞİNCİ BÖLÜM
ICSID UZLAŞTIRMA VE ARABULUCULUK PROSEDÜRLERİ SONUCUNDA GERÇEKLEŞTİRİLEN ANLAŞMALARIN SİNGAPUR ARABULUCULUK SÖZLEŞMESİNE GÖRE İCRASI
I. Genel Olarak
II. Singapur Sözleşmesinin Kapsamı
A. Milletlerarası Niteliğe Haiz Olmalı
B. Arabuluculuk Süreci Sonucunda Elde Edilmiş Bir Anlaşma Olmalı
C. Anlaşma Yazılı Olarak Yapılmış Olmalı
D. Arabuluculuk Süreci Sonucunda Oluşan Anlaşmanın Ticari Bir Uyuşmazlığa İlişkin Olması
E. Kapsam Dışında Bırakılan Anlaşmalardan Olmama
III. Singapur Sözleşmesine Göre ICSID Uzlaştırma ve Arabuluculuk Prosedürleri Sonucunda Varılan Anlaşmaların Tanınması ve İcra Edilebilirliği
A. Genel Olarak
B. Yetkili Makam
C. Usuli Şartlar
D. İcra Edilebilirlik Talebinin Reddi Sebepleri
IV. Singapur Sözleşmesinin Uygulanmasına İlişkin Çekinceler
SONUÇ
KAYNAKÇA